Cơ chế tiểu đêm: Vì sao đang ngủ lại phải thức dậy đi tiểu?

Đang ngủ nhưng phải tỉnh dậy để đi vệ sinh không chỉ liên quan đến việc uống nhiều nước vào buổi tối. Cùng một biểu hiện có thể bắt nguồn từ lượng nước tiểu tạo ra quá nhiều, khả năng chứa của bàng quang giảm, giấc ngủ bị phá vỡ hoặc nhiều yếu tố phối hợp.

Tiểu đêm là gì?

Theo International Continence Society, tiểu đêm là tình trạng một người thức dậy trong thời gian ngủ chính để đi tiểu. Lần đi tiểu đầu tiên xảy ra sau khi đã ngủ; những lần tiếp theo gắn với ý định quay lại ngủ. Vì vậy, không cần chờ đến khi đi từ hai lần mỗi đêm trở lên mới gọi là tiểu đêm. Số lần chủ yếu giúp mô tả mức độ và ảnh hưởng của triệu chứng.

Nếu cần xem toàn cảnh về biểu hiện, nguyên nhân, mức độ đáng lưu ý và hướng xử lý, có thể đọc bài tổng quan về tình trạng đi tiểu nhiều về ban đêm.

Vì sao chỉ đếm số lần đi tiểu chưa đủ để hiểu cơ chế?

Hai người cùng thức dậy hai lần mỗi đêm có thể đang gặp hai vấn đề khác nhau. Người thứ nhất đi được lượng nước tiểu khá nhiều mỗi lần, gợi ý lượng nước tiểu tạo ra trong thời gian ngủ tăng. Người thứ hai chỉ đi được lượng nhỏ nhưng mót gấp, gợi ý khả năng chứa của bàng quang giảm hoặc cảm giác buồn tiểu xuất hiện sớm.

Vì vậy, khi tìm cơ chế, cần nhìn cả số lần, lượng nước tiểu mỗi lần, tổng lượng nước tiểu trong ngày và thời gian ngủ, triệu chứng đường tiểu, chất lượng giấc ngủ, bệnh nền và thuốc đang sử dụng.

Có thể chia cơ chế tiểu đêm thành bốn nhóm lớn:

• Tăng tạo nước tiểu trong 24 giờ hoặc chủ yếu trong thời gian ngủ.

• Bàng quang chứa được ít hơn hoặc phát tín hiệu buồn tiểu quá sớm.

• Giấc ngủ bị gián đoạn trước, sau đó người bệnh mới đi tiểu.

• Nhiều cơ chế phối hợp trong cùng một người.

1. Tăng tạo nước tiểu trong thời gian ngủ

Trong một đêm ngủ bình thường, quá trình bài niệu được điều hòa để lượng nước tiểu không tích tụ quá nhanh. Khi lượng nước tiểu tạo ra tăng, bàng quang đạt ngưỡng đầy sớm hơn và người bệnh phải thức dậy.

Cần phân biệt hai mô thức. Đa niệu 24 giờ là tình trạng lượng nước tiểu tăng trong cả ngày lẫn đêm. Trong khi đó, đa niệu ban đêm là tình trạng lượng nước tiểu tạo ra trong thời gian ngủ tăng không tương xứng so với tổng lượng trong ngày. Hai mô thức này có thể dẫn đến tiểu đêm nhưng gợi ý các nhóm nguyên nhân khác nhau.

Những yếu tố thường được xem xét gồm uống nhiều nước sát giờ ngủ, rượu bia, caffeine, thời điểm dùng thuốc lợi tiểu, đái tháo đường, suy tim, phù ngoại biên và thay đổi nhịp sinh học điều hòa nước - muối. Ở người có phù chân, khi nằm xuống, một phần dịch ở chi dưới trở lại tuần hoàn và được thận xử lý trong thời gian ngủ.

Dấu hiệu gợi ý cơ chế này là mỗi lần thức dậy thường đi được lượng nước tiểu tương đối nhiều, hoặc tổng lượng nước tiểu trong thời gian ngủ tăng khi ghi nhật ký đi tiểu.

2. Khả năng chứa của bàng quang giảm

Một người không nhất thiết tạo quá nhiều nước tiểu nhưng vẫn phải đi nhiều lần nếu bàng quang không giữ được lượng nước tiểu như trước. Dung tích chức năng giảm, bàng quang co bóp quá sớm hoặc cảm giác đầy xuất hiện sớm đều làm khoảng cách giữa các lần đi tiểu ngắn lại.

Bàng quang tăng hoạt, viêm đường tiết niệu, sỏi, tình trạng tắc nghẽn đường tiểu, phì đại tuyến tiền liệt hoặc một số rối loạn thần kinh kiểm soát bàng quang có thể liên quan. Các biểu hiện đi kèm thường là mót gấp, tiểu rắt, tiểu buốt, dòng tiểu yếu, cảm giác tiểu chưa hết hoặc mỗi lần chỉ đi được lượng ít.

Dấu hiệu gợi ý là số lần đi tiểu nhiều nhưng thể tích mỗi lần nhỏ, đặc biệt khi kèm triệu chứng đường tiểu dưới.

3. Rối loạn giấc ngủ khiến người bệnh thức trước rồi mới đi tiểu

Không phải mọi lần đi tiểu ban đêm đều bắt đầu từ bàng quang. Một người có thể tỉnh vì mất ngủ, đau, lo âu, tiếng ồn, nhiệt độ phòng hoặc rối loạn hô hấp khi ngủ; khi đã tỉnh, họ nhận thấy bàng quang có nước tiểu và đi vệ sinh.

Ngưng thở khi ngủ là ví dụ đặc biệt vì vừa có thể làm giấc ngủ bị chia nhỏ, vừa liên quan đến thay đổi bài niệu ban đêm. Câu hỏi “tôi tỉnh vì buồn tiểu hay tỉnh trước rồi mới thấy muốn đi tiểu?” vì vậy giúp định hướng cơ chế.

Nếu giấc ngủ bị gián đoạn kéo dài, ban ngày dễ xuất hiện mệt mỏi, giảm tập trung, ăn ngủ kém hoặc sức bền giảm. Khi những biểu hiện này kéo dài, nên nhìn thêm đến tình trạng thể trạng suy giảm thay vì chỉ tập trung vào số lần đi vệ sinh.

4. Nhiều cơ chế có thể phối hợp với nhau

Tiểu đêm trên thực tế thường mang tính đa yếu tố. Một người lớn tuổi có thể đồng thời ngủ nông, có phù chân, dùng thuốc lợi tiểu và mắc phì đại tuyến tiền liệt. Khi đó, mỗi yếu tố chỉ giải thích một phần triệu chứng.

Tuổi làm một số cơ chế dễ xuất hiện hơn nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Bệnh nền như suy tim, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh thần kinh hoặc rối loạn giấc ngủ có thể tác động ở các mắt xích khác nhau. Thuốc cũng có thể làm thay đổi lượng nước tiểu, thời điểm bài niệu hoặc chất lượng giấc ngủ. Không nên tự ngưng thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ.

Tóm lại, cơ chế tiểu đêm có thể hiểu bằng bốn câu hỏi: cơ thể có tạo quá nhiều nước tiểu không, bàng quang có giữ được đủ lâu không, người bệnh thức vì buồn tiểu hay thức trước rồi mới đi tiểu, và có nhiều yếu tố cùng xuất hiện hay không. Đây là nền để đi tiếp sang xác định nguyên nhân, chẩn đoán và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. International Continence Society: Nocturia terminology.

2. European Association of Urology: Nocturia - classification, mechanisms and diagnostic assessment.

3. Association of Sleep Disorders with Nocturia: systematic review and expert consensus.

4. Circadian rhythm disturbances in nocturia and nocturnal polyuria: systematic review.

5. https://duocbinhdong.bloggi.co/bo-than-binh-dong

Thông tin tác giả và đơn vị biên soạn

Tác giả: Nguyễn Thành Sử

Nội dung được biên soạn và xuất bản bởi Dược Bình Đông – thương hiệu thuộc Công ty TNHH Dược Phẩm Bình Đông.

Dược Bình Đông – Giao thoa thế hệ, thân thuộc mọi nhà

Dược Bình Đông kế thừa những giá trị của nền Y học cổ truyền Việt Nam, với tiền thân là Cơ sở sản xuất thuốc Y học dân tộc Bình Đông. Qua nhiều thế hệ, thương hiệu tiếp tục phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thảo dược, đồng thời chia sẻ kiến thức về chăm sóc và bảo vệ sức khỏe đến cộng đồng.

Thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.